కోదండరామ శతకము — 3

    కార్కూనతనకు పై । కమ్ముగోరు

పశువునమ్మితిధృన । ప్రతిమిమ్మన గ్రామ

    మునసబువ్రాతమా । మూలు గోరు

తే॥గీ॥ వీడు వారనరాదధి । కారులిట్లు

ప్రజల పై నింతదయ లేక । బహువిధముల

గరముపీడిరపసాగిరి । కష్టమయ్యె

ధరణినుయ్యలవాడకో । దండ రామ ॥             37

సీ॥ కులమునురూపంబు । గుణమువిధ్యయునింటి

    తనముసుధనమును? తగినవయసు

నిల్లు వాకిలి భూమి  । యిష్ట బంధుత్వంబు

    గ్రామసౌకర్యంబు । గౌరవంబు

గ్రహమైత్రమాదిగా । గల పొంతనంబులు

    సాముద్రికంబును । జాతకంబు

పంచాంగశుద్ధి శు । భగ్రహ సంపత్తి

    లగ్న బలంబు తా । రాబలంబు

తే॥గీ॥ పరిగణింపక నిర్దయ । స్వాంతులగుచుఁ

బశువులనుబోలె । గన్యలబరుల కమ్మి

కష్టములఁగూర్పఁదొడగిరి । కన్నవారె

ధరణినుయ్యల వాడకో । దండరామ॥              38

సీ॥ నూరురూప్యములున్న । గోరుచుండును వేయి

    వేయిగల్గిన పది । వేలుగోరు

పది వేలుగల్గిన । పరగ లక్షనుగోరు

    లక్షగల్గిన పది । లక్షలరయు

పదిలక్షలునుగల్గ । వడి కోటి కాగోరు

    కోటిగల్గిన పది । కోట్ల నెంచు

పదికోట్లుగల్గిన । పార్థివత్వముగోరు

    నదియుగల్గిననింద్ర । పదవిగోరు

తే॥గీ॥ అంత మెరుఁగనితృష్ణచే । నర్థమునకు

దాసులై చిత్తశాంతి సుం । తయునులేక

పాపములొనర్చి దుర్గతుల్‌ । బడయుచుండ్రు

ధరణినుయ్యలవాడకో । దండ రామ ॥             39

సీ॥ తమకున్న యంతలో । తనినినొందగలేక

    నమితభోగంబుల । కాస జెంది

పనిపాటలను వీడి । పలు జూదములనాడి

    పట్టుడు కూలముల్‌ । గట్టఁదొడఁగి

వ్యవహారములనుంచి । వ్యభిచారమొనరించి

    వ్యాపారములమించి । వయముఁ బెంచి

యప్పుగై కొనిద్రవ్య । మెప్పుడు మోటర్లు

    రైళ్ళువకీళ్ళు హో। టళ్ళ కొసగి

తే॥గీ॥ కొన ఋణములకొక పెద్ద ! సున్నజట్ట

నాలికోయాపులకొ తమ । యాస్తులెల్ల

విక్రయ మొనర్చు వారలు । వెలసిరిపుడు

ధరణినుయ్యలవాడ కో । దండరామ॥              40

సీ॥ తనయుండుగల్గినఁ । ధన్యనౌదునటంచు

    యనుదినంబును గద్దె । అడిగియడిగి

సుతుడుద్భవించినఁ । గతులు సేకురునని

    పుణ్యతీర్థములందు । ముణిగి ముణిగి

కొడుకుజన్మించినఁ గడ తేర్పఁగలఁడని

    పుట్టపుట్టకు వారు । పోసిపోసి

పుత్రుండుపుట్టినఁ ప బుణ్యమబ్బునటంచు

    చెట్టు చెట్టుకు సేవ చేసిచేసి

తే॥గీ॥ కష్టములకోర్చియాసతో । గన్నయట్టి

తల్లికినిగష్ట మొదవించు । ధర్మరహితు

లుండినను లేకయుండిన । నొకటిగాదె

ధరణినుయ్యలవాడ కో । దండ రామ॥             41

సీ॥ గంపెడాసలతోడ । గర్భంబుధరియించి

    యమితమౌ వేవిళ్ళ । ననుభవించి

నెలలుతొమ్మిది మోసి । నిత్యమ్ముదిగులొంది

    ఘనమైనప్రసవవే । దనకునోర్చి

కష్టంబు లెంచక । కనిరోతలకు సహించి

    యాకలిదప్పుల । కలఁతఁ జెంది

కమ్మని పాలిచ్చి । కను రెప్పవలెపొంచి

    ప్రేమతో బాలించి । పెద్ద జేసి

తే॥గీ॥ పెండ్లి పేరంట మొనరించి । ప్రేమజూపి

నట్టితల్లిని బాధించు । నట్టిమనుజు

పశువుల సుఖంబుఁజూచిన । పాప మొదవు

ధరణినుయ్యలవాడ కో । దండరామ॥              42

సీ॥ నాగప్రతిష్టల । సాగించియిలు వేల్పు

    పూజకై ద్రవ్యంబు । ముడుపుఁగట్టి

తద్ద యశ్వత్థ ప్ర । దక్షిణంబులఁ జేసి

    సత్యనారాయణ స్వామిఁగొలచి

మదన గోపాలాఖ్య । మంత్రంబుపాసించి

    హరివంశ పఠనంబు । లాచరించి

మహితవైద్యులచేత । మందు లెన్నియొతిని

    గోసాయియంత్రముల్‌ । గొనిధరించి

తే॥గీ॥ కొడుకు లెంతయొసౌఖ్యంబు । గూర్తురనుచుఁ

గన్న తల్లిదండ్రులకునునే । డన్న మిడక

కష్ట పెట్టుదు రేమందు । కాలమహిమ

ధరణినుయ్యలవాడ కో । దండ రామ॥             43

సీ॥ యిల్లాలు పరులకు । నిల్లు వాకిలియల్కి

    బియ్యంబుదంచియు । బిండివిసరి

పిల్లలేడ్చుచునుండ । పెరుగు బాలమ్మియుఁ

    గష్టంబులకునోర్చి । గడ్డిదెచ్చి

మండు వేసంగిలో । నెండకుఁబనిఁ జేసి

    శ్రమరోడ్లకంకర । రాళ్లుగొట్టి

పోరుబిడ్డలను ప । ప్పులనైనగొననీక

    దినదినంబునుబూర్తి । తిండితినక

తే॥గీ॥ కూడబెట్టినదుడ్డు చే । కొనియుదాని

గొట్టితిట్టుచుకల్లుకై । పెట్టుజనుల

క్రూరకృత్యమ్ముదలచిన । గుండెలవియు

ధరణినుయ్యలవాడ కో । దండ రామ॥             44

సీ॥ వడ్లు బియ్యముదంచి । భార్య సంపాదించు

    ద్రవ్యంబు కల్లు ముం । తకునుగొట్టి

ఎండలో పలమాడి । యింతి చేకూర్చిన

    ప్రత్తిని బీడీల । పాలు చేసి

కట్టెమోపుల దెచ్చి । కాంత యార్జించిన

    రొక్కంబు సారాయి । గ్రుక్కకిచ్చి

కూలి నాలికిఁబోయి । కోమలిగూర్చిన

    దుడ్డెల్ల నల్లమం । దునకుఁ బెట్టి

తే॥గీ॥ స్వార్జితము నేని దిననీక । యాలిగొట్టి

దిట్టునట్టికి రాతుల । పొట్టఁ జీల్చి

మట్టుబెట్టిన పాపంబు । చుట్టుకొనునె

ధరణినుయ్యలవాడ కో । దండరామ॥              45

సీ॥ పలుకష్టములకోర్చి । బహుళ సౌఖ్యంబుల

    సమకూర్చునది కుల । సాధ్వికాదె

యాపత్తులందు త । న్నందరు నెడఁబాయ

    నెడబాయకుండిన । దింతిగాదె

గౌరవంబు యశంబు । ఘన సుకృతంబును

    గలిగించునది కుల । కాంతగాదె

ధర్మార్థకామ స । త్కర్మంబులు నెల్ల

    నాకరంబైనది । ల్లాలుగాదె

తే॥గీ॥ యగ్ని సాక్షి గఁ బెండ్లాడి । నట్టిసతిని

కూరకృత్యమ్ములొసరించి । పారదోలు

పరమ చండాలురను జూడ । బాపమొదవు

ధరణినుయ్యలవాడ కో। దండరామ॥               46

సీ॥ బాల్యంబు పూర్తిగాఁ । బాసిపాయకమున్న

    పుట్టింటి పైఁ బ్రేమఁ । బోనడిరచి

పదిపదా రేండ్లైన । వచ్చి రాకయమున్న

    తల్లిదండ్రులఁ ప్రేమ । లెల్లఁబాసి

యౌవన విస్ఫూర్తు । లంది యందకమున్న

    ముసలమ్మ గోములు । మూలఁద్రోసి

యాట పాటల కాంక్ష । లాగియాగకమున్న

    చెలుల సఖ్యంబెల్ల । తొలగఁ జేసి

తే॥గీ॥ కాపురము సేయవచ్చిన । కామినులను

గరుణ జూడక మిక్కిలి । కష్ట పెట్టు

వారు మనుజులె క్రూరస । త్వములుగాక

ధరణినుయ్యలవాడ కో। దండ రామ॥              47

సీ॥ సీమంతి సీతల । క్ష్మిని దెల్పు చక్కని

    పాపటల్‌ వక్త్రత బడయఁజొచ్చె

దాంపత్య ధర్మత । త్వము దెల్పుమంగళ

    సూత్రబంధము నైచ్య । పాత్రమయ్యె

దీర్ఘమాంగల్యంబు । దెల్పు కుంకుమ బొట్టు

    లావగింజలకన్న । నణువులయ్యె

సతత పతివ్రతా చరణ దీక్షా చిహ్న

    కంకణధారణల్‌ । కలుషమయ్యె

తే॥గీ॥ నకటపాశ్చాత్య నవనాగ । రకత వచ్చి

హైందవ స్త్రీల భావమ్ము । లందునిల్చి

పావనాచార సాధుసం । పత్తినణచె

ధరణినుయ్యలవాడ కో । దండరామ॥              48

సీ॥ పతిని దైవంబుగ । భావించి నిరతంబుఁ

    బరిచర్యఁ జేసెడి । పడతులేరి

యత్తమామలమాటల కడ్డుమాటాడక

    భక్తినారాధించు । భామలేరి

తోడికోడండ్రను దోఁబుట్టవులరీతి

    జూచిమైత్రి మెలంగు । సుదతులేరి

బావల మఱఁదుల । బంధుజనంబుల

    గౌరవంబుగఁ గాంచు । కాంతలేరి

తే॥గీ॥ విశ్వమంతయుఁ గాలించి । వెదకిచూడ

నక్కజంబుగ నూటికి । నొక్కరైన

గలరొ లేరొగదానేఁటి । కాలమందు

ధరణినుయ్యలవాడకో । దండ రామ?              49

సీ॥ బ్రష్షులే కుండిన । పల్లు దోముట గాదు

    సీమమల్లువగాని । చెమ్మబోదు

సబ్బులేకుండిన । స్నానమాడఁగ రాదు

    సెంటులేక సుగంధ । మంటఁబోదు

భారతవస్త్రముల్‌ । పైసోకఁగారాదు

    బెల్టు లేకయ చీర । బిగువు రాదు

బిస్కోతులేకున్న । పిల్ల యేడుపుబోదు

    కాఫిలేకయపూట । గడవఁబోదు

తే॥గీ॥ హైందవుల నిత్యజీవితా । భ్యాసమిటు వి

దేశవస్తువులకుఁ బరా । ధీనమయ్యెఁ

కాలగర్భమునం దేమి । గలదొయింక

ధరణినుయ్యలవాడ కో । దండరామ॥              50

సీ॥ కాఫిగింజలు లేవు । కాపురంబెట్లను

    గాలఁ బెట్టుదునంచు । గసరునొకతె

యుల్లను లేదయ్యె । పిల్లలజడ కేమి

    పెట్టి వేయుదునంచుఁ । దిట్టునొకతె

షావునకుంబోయి । స్టౌదెచ్చియీకున్న

    వంటకాఁబోదని । పదరునొకతె

సబ్బింటలేదయ్యె । స్నానమెట్లౌనని

    యె చితివనుచు గ । ద్దించునొకతె

తే॥గీ॥ భారతాంగనలాత్మీయ । ప్రాణవిభులఁ

కటకటాయిట్లు వేధింప । గడగిరి

కాపురంబులు నేడతి । కష్టమయ్యె

ధరణినుయ్యలవాడ కో । దండ రామ॥             51

సీ॥ కిరసనాయిల్‌ నేడు । కించిత్తులేదాయె

    ప్రొయిమంట లెటు సేయ । బోదుననుచు

వ్యాస్లైను లేదాయె । పడుచుల కేనేమి

    పూసిజడల్‌ వేసి । ముడుతుననుచు

బ్యాటరి లేదాయె । పనులకీ పూట రా

    తిరిబైట నెట్లు వ । ర్తింతుననుచు

చక్కెరలేదాయె । నొక్కపూటైనను

    సంసార మెట్టుల । సాగుననుచు

తే॥గీ॥ భారతాంగన లిట్టుల । బల్కు నుడులు

భర్తలకునేడు నిత్యాను । భవములయ్యె

నవ్యనాగరికతయిట్లు । నాట్యమాడ

ధరణినుయ్యలవాడ కో । దండ రామ ॥                52

సీ॥ పురుషులే గడిగిముం । దర పాపటల్‌ దీర్ప

    పడతులపాపటల్‌ । ప్రక్కకొదిగె

పైపైకిపురుషులే । బనియనుల్‌ ధరియింప

    స్త్రీలకంచుకములు । క్రిందికిదిగె

కరములపురుషులే । కంకణంబులఁదాల్ప

    సతులకుగాజుల । సహ్యమయ్యె

విడువకపురుషులే । బెల్టులం బెట్టంగ

    వెలదులయొడ్డాణ । ములుదొరంగె

తే॥గీ॥ పురుషులే స్త్రీయలంకార । ములుగ్రహింప

మానినీపద్దతులుఁ గూడ । మార్పుజెందె

హైందవాశయమెల్ల వ్య । త్యస్తమయ్యె

ధరణినుయ్యలవాడ కో । దండరామ॥              53

సీ॥ చనుబాలొసంగయౌ । వనమెల్లఁజెడునని

    పసిబిడ్డలనుదాది । పాలు చేసి

భాషవచ్చెడివేళ । పనులకడ్డంబని

    చిన్న వాండ్ర । జవాను చేతఁ బెట్టి

బడివేళకాహార । మిడుటకష్టంబని

    పిల్లల కాఫి హోటళ్ళకంపి

విద్యార్థి దశనాత్మ । విద్యనీచంబని

    పరవిద్యలకు టౌన్ల పాలొనర్చి

తే॥గీ॥ యకట తలిదండ్రులిటుజన్మ । మాదిగాగ

సుతులపోషణమన్యసం । గతినొనర్ప

నెటులస్వాచార ధర్మంబు । లెసఁగఁగలవు

ధరణినుయ్యలవాడకో । దండరామ॥               54

సీ॥ పాశ్చాత్య విద్యచే । భరతదేశంబున

    భోగలాలసబుద్ధి । పొడముటయును

కలయిల్లు భూమియ । ప్పులవాండ్ర కొసగుట

    యధిక దుర్వయముల । కలవడుటయు

దల్లిదండ్రులమాట । తప్పనిపించుట

    యన్నదమ్ములమైతి । సున్నయగుట

స్వమతధర్మములవి । శ్వాసంబుతగ్గుట

    యధికారులకునాత్మ నమ్ముకొనుట

తే॥గీ॥ వేషభాషాధి పద్ధతుల్‌ । వేరయగుట

యధికమైన యహంకార । మలముకొనుట

లిట్టిదోషంబు లెన్ని యో । చుట్టుకొనియె

ధరణినుయ్యలవాడకో । దండరామ॥               55

సీ॥ బాలుర నింగ్లీషు । బడిజేర్చివది మొదల్‌

    బీ. యల్‌. పరీక్షగా । వించువరకు

పూటకూళ్ళకుఁబెక్కు । పుస్తకంబులును

    రాకపోకలకు । షోకులకును

నెలజీతములపరీ । క్షలకాఫి హోటళ్ళ

    సెలవుకయ్యెడిదుడ్డు । నిలువజేసి

గురుకులవాసంబు । కొమరుల కొడగూర్చి

    హైందవవిద్యల నభ్యసింప

తే॥గీ॥ జేసినిజవృత్తి గఱపియు । శ్రీయొసంగ

బరుల దాస్యంపుఁగష్టము । పాలుగాక

స్వేచ్ఛ సుఖజీవనంబుల । జెలగరొక్కొ

ధరణినుయ్యలవాడకో । దండ రామ॥              56

సీ॥ అన్నదమ్ములు భాగ । మందఁజాలనిధనం

    బన్ని వేళల చేతి । కబ్బుధనము

రాజులై ననుగొన । రానియట్టి ధనంబు

    కనియెవ్వరపహరిం । పనిధనంబు

సెలవైనకొలది ని । చ్చలు హెచ్చెడి ధనంబు

    భయమింతయైనగొ । ల్పనిధనంబు

సుతులు బల్మినిగొన । చోటియ్యనిధనంబు

    పరమస్వతంత్రమై । పరగుధనము

తే॥గీ॥ నఖిల సౌఖ్యంబులను గూర్చు । నట్టిధనము

ధనములందెల్ల నుత్తమ । ధనమువిద్య

దానికీడైన ధనముభూ । స్థలినిగలదె

ధరణినుయ్యలవాడ కో । దండరామ॥              57

సీ॥ తగుకోర్టులు వకీళ్ళు । తఱచైనకొలఁదిని

    ప్రజలలో వ్యాజ్యముల్‌ । ప్రబలమయ్యె

వైద్యులాస్పత్రులు । ప్రబలమౌకొలదిని

    పెక్కురోగంబులు । పెరుగఁజొచ్చే

చెరలు పోలీసులు । బెరిగిన కొలఁదిని

    హత్యలు నేరంబు । లధికమయ్యె

నయ్యవార్లును బళ్ళు । నధికమౌ కొలఁదియో

    నామాల రాక, యేం । డ్లకునుమించె

తే॥గీ॥ నరుల సౌఖ్యంబులఁకుఁబ్రయ । త్నములొనర్ప

జగతిగష్టంబులెన్నియో । సంభవించె

కాలగతియెట్టిదోగాని । కాదు తెలియ

ధరణినుయ్యలవాడకో । దండరామ॥               58

సీ॥ మానవసంఘైక । మత్యవృక్షంబును

    విడగొట్టుగొడ్డలి । వ్రేటువోటు

ప్రబల విరోధముల్‌ । పరిఢవిల్లగఁజేయు

    చొక్కమౌజగడాల । చోటువోటు

మతిమంతులకునైన । స్మృతిఁజెడగొట్టెడి

    కడుక్రూరమౌపాము । కాటుదోటు

సత్యధర్మక్రియా । సత్సంప్రదాయ పం

    క్తిని బాపగానడ్డ । గీటువోటు

తే॥గీ॥ పెత్తనములేని వోట్పద । వికి భ్రమించి

కడిగి సంసార మోటిదై । ఘనులు చెడిరి

లోకమెల్లను నేడు । చీకాకుపడియె

ధరణినుయ్యలవాడ కో । దండరామ ॥             59

సీ॥ ఒక వైపు బహు పాపి । యొక్క వైపు ఘనకోపి

    మించివోటుకు దబా । యించుచుండ

నొక చెంపఋణదాత । యొక చెంపకుల నేత

    చేయ చూచివోటుకు చేయి । సాచుచుండ

నొకదిక్కుళూరుండు । నొకదిక్కు క్రూరుడు

    రేగివోటుకు బెద । రించుచుండ

నొకచాయ బలవంతుఁ । డొకచాయధనవంతు

    డిరుప్రక్కలనువోటు ! కీడ్చుచుండ

తే॥గీ॥ ముందుజన ‘‘నూయి వెనుకకుఁ । బోవగోయి’’

యనెడిదుర్గతిబీదల । కబ్బెనేడు

నెచటనుండి యేతెంచెనో । యిట్టివోటు

ధరణినుయ్యలవాడ కో । దండ రామ॥             60

సీ॥ వోటియ్యకున్ననీ । పాటు చూడుమటంచు

    కనుబొమల్‌ ముడి పెట్టి । కసరునొకఁడు

వోటియ్యకున్న । బల్‌ఁచేటుమూడునటంచు

    కోపగించుచు । వ్రేలుచూపునొకఁడు

వోటియ్యకున్న । నీ పూటనాపైకమ్ముఁ

    నిచ్చిపొమ్మనిదబా । యించునొకఁడు

వోటియ్యకున్న । నింకేటచుట్టరికంబు

    చెడిపోఁగలదటంచుఁ । జెప్పునొకఁడు

తే॥గీ॥ వ్యాఘ్రములలోనఁజిక్కిన । బక్క లేళ్ళ

విధమునను బీదవారికి । వ్యధజనించె

వోటుచే దేశమునకిట్టి । చేటుగల్గె

ధరణినుయ్యలవాడకో । దండరామ ॥              61

సీ॥ ఆశలుజూపినో । ట్లార్జించుటేగాని

    బీదలగతిదల । బెట్టఁబోరు

భయ పెట్టివోట్లు సం । పాదించుటేగాని

    ప్రజలకష్టంబులఁ । బాపఁబోరు

బంధుత్వమని వోట్టు । వడయుచుండుటెగాని

    యొక్క నాడైననా । దిక్కుపోరు

స్నేహమంచనివోట్లు । సేకరించుటెగాని

    కడగంటనైనను । గాంచ బోరు

తే॥గీ॥ నదిని దాటిన వెంటనే । నావగాల్చు

చందమున నేడు శాసన । సభ్యులకట

జనుల పీడిరపసాగిరి । చట్టములను

ధరణినుయ్యలవాడ కో । దండరామ॥              62

సీ॥ కలయంతలోననాఁ । కలిగొన్నవారికి

    భుక్తి కియ్యనివాని । పుట్టు నేల

నున్నంతలోన నా । పన్నుల కష్టముల్‌

    వాపఁజాలనివాని । భాగ్యమేల్‌

విన్నంతలో భక్తి । వినఁగోరువారికి

    వినిపింపఁజాలని । విద్య లేల

తెలిసిన యంతలో । దీర్మాన మొనరింపఁ

    దగవుల వినని పె । ద్దరికమేల

తే॥గీ॥ నా చరణలేని శుష్క వే । దాంత మేల

భూతదయలేని ధర్మవి । స్ఫూర్తియేల

నిన్ను భక్తి దలంపని । నిష్టయేల

ధరణి నుయ్యలవాడ కో । దండరామ॥             63

సీ॥ అన్యకామినియన్న । నంటుమామిడిపండు

    కల్లయన్ననుగల । కండ పెళ్ళ

పరధనంబన్నను । బంచకజ్జాయంబు

    మోసమన్నను లేత । దోసకాయ

పగలు గల్పించుట । పండుగ భోజనం

    బపనిందగూర్చుట । యప్పళంబు

గేలి సేయుటప్రియు । రాలి తాంబూలంబు

    పరదూషణంబన్న । బానకంబు

తే॥గీ॥ ప్రజలపీడిరచుటయటన్న । పదర ఫేణి

గాదలంచియుదుష్టులు । కడకువచ్చు

చేటెరుంగక పాపముల్‌ । సేయుచుంద్రు

ధరణినుయ్యల వాడ కో । దండురామ॥                64

సీ॥ కై కొన్న ఋణములఁ గ్రమతదీర్చెడివార

    లున్నారెయిలనూటి, కొక్క రైన

దలిదండ్రులను భక్తి । గొలుచుచుండెడివార

    లున్నా రెవేయింటి । కొక్కరైన

నన్న దమ్ములమది । సతిమైత్రిగలవార

    లున్నా రెపదివేల । కొక్కరైన

పరధనంబులకాస । పడకయుండెడివార

తే॥గీ॥ సర్వభూతంబులనుమది । సమతఁజూచు

యోగులున్నా రెభువికోటి । కొక్కరైనఁ

జిత్రమయ్యెనుకాల వి । శేషమహిమ

ధరణినుయ్యలవాడకో । దండరామ॥               65

సీ॥ కోర్టుల కెక్కియుఁ । గూటసాక్ష్యము లిచ్చు

    నీచులెంతయుగణ । నీయులైరి

భ్రూణహత్యలొనర్చు । క్రూరకిరాతకుల్‌

    తత్వబోధలొనర్చు । దాంతులైరి

ధర్మంబు లెల్లను । దలక్రిందుగాఁ జేయు

    మూడు లెంతయుజగ । త్పూజ్యులైరి.

యప్పుల నెగఁగొట్టి  । యన్యాయములొనర్చు

    పాతకుల్‌ న్యాయప్ర । వక్త లైరి

తే॥గీ॥ శ్రాద్ధమొనరించునాఁడైన । బ్రహ్మచర్య

విధిఁజరింపనివారిల । విబుధులైరి

చోద్యమయ్యెను గలిచర్య । చూడఁజూడ

ధరణినుయ్యలవాడ కో । దండ రామ॥                 66

సీ॥ గణపతిపూజ స క్రమముగఁ దెలియని

    వారుపురోహితు । లైరినేఁడు

తిథివారమైనను । తెలియఁ జెప్పగలేని

    వారిలజ్యోతిష్కు । లైరి నేఁడు

పిప్పలిగుణమైన । జెప్పఁగఁ దెలియని

    వారువై ద్యోత్తంసు । లైరినేఁడు

గణయతిప్రాసల । క్షణమైనఁదెలియని

    వారుకవి శ్రేష్ఠు । లైరి నేఁడు

తే॥గీ॥ ధర్మశాస్త్రస్వరూపప । ద్ధతిదెలియని

వారుశాసన నిర్మాత । లైరి నేఁడు

ఏమి చెప్పుదుకలికాల । మిట్లు చెలఁగె

ధరణినుయ్యలవాడ కో । దండరామ॥              67

సీ॥ అన్నదమ్ములు తమ । యల్పధనంబు కై

    కొట్లాడితిట్లాడి । కోర్టుకెక్కి

వైరంబులనుబూని । యూరి పెద్దల మాట

    వినక భూముల నెల్ల । బీళ్లు వెట్టి

పనిపాటలనుమాని । ధనమెల్లకోర్టుఖ

    ర్చులకు వకీళ్ళకు । సెలవు చేసి

మోటర్ల నెక్కియు । బూటకూళ్ళనుదిని

    విడువ కెట్లైనన । పీళ్ళు చేసి

తే॥గీ॥ యలిగి హైకోర్టుదాక వ్యా । జ్యంబులాడి

గెలుచువారోడువారు ఫ । కీరులైరి

యేమిదుష్కాలమనిదీని । నెన్న వలయు

ధరణినుయ్యలవాడ కో । దండరామ॥              68

సీ॥ ప్రజలబిడ్డలరీతి । పరిపాలన మొనర్చు

    రాజులెంతయుపోత । రాజులైరి

ధర్మమార్గంబులఁ । దగవులఁదీ ర్చెడి

    పెద్దలన్న సుగంగి । రెద్దులైరి

రణరంగములయందు । ప్రాణాలకుఁ దెగించి

    పోరుశూరులు మేక । పోతులైరి.

నీతిధర్మంబుల । నిరతంబు బోధించు

    పండితుల్‌ ముండల । మిండలైరి

తే॥గీ॥ ఆత్మధర్మసముద్ధర । ణైకదీక్ష

పేరుఁ జెందినధీరులు । భీరులైరి

తెల్పవశమౌనె కలిచర్య । దేవదేవ

ధరణినుయ్యలవాడ కో । దండరామ॥              69

సీ॥ కలిమినొప్పెడిభూమి । కఱపులకిరవయ్యె

    సత్యనావృష్ట్యాదు । లధికమయ్యె

వేద వేదాంతాది । విద్యలల్పములయ్యె

    బానిసవిద్యలు ప్రబలమయ్యెఁ

కులధర్మముల నెల్ల । గుట్టలపాలయ్యె

    దారిద్య్రవీడలు । దట్టమయ్యె

గనివిననట్టిరో । గంబులుతరుచయ్యె

    సుఖజీవనంబులు । శూన్యమయ్యెం

తే॥గీ॥ గల్లనిజమయ్యె సత్యంబు । చెల్లదయ్యె

తల్లిముల్లయ్యె దైవంబు । బల్లెమయ్యె

చూడఁగలిమాయ నేఁడతి । చోద్యమయ్యె

ధరణినుయ్యలవాడ కో । దండరామ॥              70

సీ॥ ధనవంతులకునుసం । తానంబుకఱవయ్యె

    పేదకుఁబుట్టెడు । పిల్లలైరి

ఘనదాతలకొకింత । ధనము లేదయ్యెను

    పరమలోభులుద్రవ్య । భరితులైరి

సన్మార్గపరులకు । సౌఖ్యంబు సున్నయ్యె

    నతిదురాత్మకులుసు । ఖాఢ్యులైరి

ఘునపండితాళికి । గౌరవం బరుదయ్యె

    నీచు లెంతయుపూజ । నీయులైరి

తే॥గీ॥ సత్యవంతునిమాటకు । జయముకల్ల

యనృతవంతున కెందుబ । యంబుకొల్ల

కటకటా యేమి చెప్పుదుఁ । గాలమహిమ

ధరణినుయ్యలవాడ కో । దండరామ॥              71

సీ॥ సత్యవంతుడైన । సన్మార్గపరుఁడై న

    విద్వాంసుఁడైన వి । వేకియైన

న్యాయవర్తనుఁడైన । నతిసమర్థుండై న

    సరసాత్ముఁడై నను । సభ్యుడైన

కులధర్మపరుఁడైన । గుణవంతుడై నను

    దాంతుఁడైనను, మహో । దారుడైన

దయగలవాఁడై న । తత్వజ్ఞుఁడై నను

    ధీరుడైనను, కార్య । శూరుడైన

తే॥గీ॥ బీదవాఁడైనచో నడు । పీనుగండ్రు

శ్రీవిహీనుని మాటలు । చెల్లవయ్యె

గనఁగఁగడు చోద్యమయ్యెను । గాలమహిమ

ధరణినుయ్యలవాడ కో । దండ రామ॥             72

సీ॥ బీదలకింతైన । బిచ్చంబు పెట్టక

    కడుపారఁదమయింటఁ । గుడువఁబ్రోక

యిల్లాలిఁబిల్లల । నేనియుదిననీక

    గట్టిగుడ్డల నైన । గట్టనీక

తగుబంధుమిత్రుల । దరిజేరనీయక

    పెద్ద గాదీపంబుఁ । బెట్టఁబోక

పుణ్యమ్మునార్జింప । బొట్టైన నొసగక

    చేధనంబిం తైనఁ । జెల్లనీక

తే॥గీ॥ నిత్య మెంతయుధన కాంక్ష । నిద్రవోక

రేఁబవళ్ళునుబలుమారు । లెక్క పెట్టు

మనుజపశువుల కేలధ । ర్మములగోల

ధరణినుయ్యలవాడ కో । దండ రామ॥             72

సీ॥ అతిపాతకుల చేత । యమలోకముదలి

    నరకంబు లెల్లగ్రి । క్కిఱిసిపోయె

చిత్రగుప్తునివాతఁ । జెలఁగుదుష్కృతముల

    లెక్కబుక్కునచోటు । లేకపోయె

పాపులఁ బీడిరచు । పనిప్రవర్తించెడి

    యమకింకరులపని । యధికమయ్యె

కాలుని కైనను । గనివిని యెఱుఁగని

    దురితులశిక్షింపఁ । దోచదయ్యె

తే॥గీ॥ జగతిసుకృతము నేఁడతి । స్వల్పమగుటఁ

బుణ్యలోకంబులెన్ని యో । మూతవడియె

కాలగతియిట్టిదని చెప్ప । గావశంబె

ధరణినుయ్యలవాడ కో । దండ రామా॥                74

సీ॥ శారదాశాసన, సంస్కారమున బ్రాహ్మ

    పరిణయ పద్ధతులు । పాడుపడియె

వర సనాతనధర్మ । పరులబ్బురంబంద

    విధవావివాహముల్‌ । వెల్లివిరిసె

పరమపవిత్రదాం । పత్యధర్మంబుల

    మూల సూత్రంబులు । మూలడాగె

పశువులు బేరంబు । వలెవధూవరుల కై

    బేరంబులెన్ని యో । పెంపుఁజెందె

తే॥గీ॥ నార్షధర్మంబులన్ని యు । నడవిఁ జేరె

జగతివర్ణాశ్రమంబులు । సన్నమయ్యె

నకటయీపాడు నవనాగ । రగతజెలఁగె

ధరణినుయ్యలవాడకో । దండ రామ॥              75

సీ॥ జనకుఁడుస్మార్తుండు । జననిమధ్వలబిడ్డ

    కొడుకు శ్రీవైష్ణవ । కులమువాడు

తాతగణాచారి । తమ్ముఁడు క్రైస్తవుం

    డన్నమహమ్మదీ । యావలంబి

మామలింగాయతి । మనుమండునాయరు

    బావగారిది శెట్టి । బలిజకులము

మాతామహుండార్య । మత సాంప్రదాయుండు

    బ్రాహ్మమతస్థుండు । బావమఱది

తే॥గీ॥ యొక్కొక కుటుంబమునఁజూడ । బెక్కు గతుల

కులమతంబులు నేఁడుసం । కలములయ్యె

కరముభీభత్సమయ్యెను । గాలమహిమ

ధరణినుయ్యలవాడకో । దండరామ॥               76

సీ॥ పరమ సాత్విక బుద్ధి । బలముగల్గినవారు

    బ్రాహ్మణులనఁగ । నేర్పడిరితొల్లి

బాహుశక్తియురజో । భావంబుగల వారు

    క్షత్రియులనఁగ వి । ఖ్యాతిఁగనిరి

కడురజస్తమములు । గల కార్యదక్షులు

    క్షితినివైశ్యులు గబ్ర । సిద్ధులైరి

సేవానిరతితమో । భావంబుగలవారు

    పరగశూద్రులటంచు । బల్కఁ బడిరి

తే॥గీ॥ సహజవృత్తుల వీడిన । జాతులందుఁ

జూడ బ్రాహ్మణు లెవ్వరో । శూద్రులెవరో

నిర్ణయింపఁగవశమౌనె । నేడు జగతి

ధరణినుయ్యలవాడకో । దండరామ॥               77

సీ॥ పురుషసూక్తముదృశ్య । భువనంబు నెల్లను

    పరమేశ్వరస్వరూ । పంబటంచు

బ్రాహ్మణుండుముఖంబు । బాహుయుగ్మము రాజు

    వైశ్యుఁడూరుయుగంబు । పదయుగంబు

శూద్రుండనివచించెఁ । జూడఁగనందులో

    హెచ్చుతగ్గులకు తా। వెందునున్న

దగంబులెల్లన । న్యోన్యసహాయంబు

    లైతమవృత్తుల । నాచరింప

తే॥గీ॥ నేను మొదవునుగాదేని । చేటుగల్గుఁ

దత్వమరయగ కులవృత్తి । ధర్మములను

వీడిజగమెల్ల నేఁడతి । పీడనొందె

ధరణినుయ్యలవాడ కో । దండ రామ ॥                78

సీ॥ క్షితి నెల్లనావరిం । చినసముద్రమునందు

    బహుముఖంబులనదుల్‌ । పడు విధమున

యానందమయ పర । మాత్మ తేజమునందు

    జంతు సంతి తెక్కు చందములను

మతధర్మనిర్ణీత । మార్గమ్ములంజని

    దరిఁ జేరితన్మయ । త్వంబునొందు

పలుత్రోవలేయైన । బరమార్థ మొక్క టే

    యనుటయందలిరహ । స్యార్థమనుచు

తే॥గీ॥ జాటిచెప్పిరి పెద్దలీ । జాడఁబోక

వాదభేదముల్‌ బెంచిమ । ర్యాదడిరచి

తగవొనర్చినము క్తి । పదంబుగలదె

ధరణినుయ్యలవాడ కో । దండరామ ॥             79

సీ॥ హిందూమతమహింస ? యేశ్రేష్టమని చెప్పె

    నిస్లామ్మతముభూత । హితమె తెల్పె

క్రైస్తవమతమురు । కారుణ్య మెవచించె

    బౌద్ధాదిమతములు । బల్కె కృపను

మహిలోనమతముల । న్మణులన్నియునుఁ గూడి

    ప్రేమసూత్రమునందె । పేరుచెందె

మతసత్యమర సిన । మనుజులుక్రూరమౌ

    పరపీడమునకుఁ । బాల్పడుదురె

తే॥గీ॥ యౌర మతమని బాహ్యచి । హ్నములఁ దాల్చి